शिवसेनेचा ६० वा वर्धापन दिन : वारसा विरुद्ध सत्ता, उद्धव ठाकरे आणि एकनाथ शिंदे यांच्या शिवसेनेची खरी ताकद कोणाची?
मुंबई, WH NEWS ( विजय खवसे )
शिवसेनेच्या स्थापनेला ६० वर्षे पूर्ण झाली असताना यंदाचा वर्धापन दिन महाराष्ट्राच्या राजकारणात विशेष महत्त्वाचा ठरला. कारण एकेकाळी एकसंघ असलेली शिवसेना आता दोन गटांमध्ये विभागली गेली आहे. एकीकडे शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे) तर दुसरीकडे मुख्यमंत्रीपद भूषवून आता उपमुख्यमंत्री असलेले एकनाथ शिंदे यांच्या नेतृत्वाखालील शिवसेना. दोन्ही गटांनी स्वतंत्रपणे वर्धापन दिन साजरा करत आपापली ताकद दाखविण्याचा प्रयत्न केला.
या वर्धापन दिनाच्या निमित्ताने महाराष्ट्राच्या राजकारणात एक महत्त्वाचा प्रश्न पुन्हा चर्चेत आला आहे – खरी शिवसेना कोणाची? बाळासाहेब ठाकरे यांच्या विचारांचा वारसा कोण पुढे नेत आहे? आणि आगामी काळात महाराष्ट्राच्या राजकारणात प्रभावी भूमिका कोण बजावणार?
शिवसेनेचा इतिहास आणि फूट
१९ जून १९६६ रोजी हिंदुहृदयसम्राट बाळासाहेब ठाकरे यांनी शिवसेनेची स्थापना केली. मराठी माणसाच्या हक्कासाठी सुरू झालेली ही संघटना पुढे महाराष्ट्रातील सर्वात प्रभावी राजकीय पक्षांपैकी एक बनली. मुंबई महापालिका, महाराष्ट्र विधानसभा आणि केंद्रातील सत्तेपर्यंत शिवसेनेने मजल मारली.
२०१२ मध्ये बाळासाहेब ठाकरे यांच्या निधनानंतर पक्षाची धुरा उद्धव ठाकरे यांच्या हाती आली. २०१९ मध्ये भाजपसोबतची युती तुटल्यानंतर उद्धव ठाकरे यांनी राष्ट्रवादी काँग्रेस आणि काँग्रेससोबत महाविकास आघाडी स्थापन करून मुख्यमंत्रीपद स्वीकारले. मात्र २०२२ मध्ये एकनाथ शिंदे यांनी मोठे बंड करत शिवसेनेतील बहुतांश आमदार आपल्या बाजूला खेचले आणि पक्षात ऐतिहासिक फूट पडली.
त्यानंतर निवडणूक आयोगाने शिवसेना पक्षाचे नाव आणि धनुष्यबाण हे चिन्ह शिंदे गटाला दिले. उद्धव ठाकरे गटाला नवीन पक्षनाव आणि मशाल हे चिन्ह मिळाले. तेव्हापासून महाराष्ट्रात दोन शिवसेना अस्तित्वात आहेत.
वर्धापन दिनी दोन्ही गटांची शक्तीप्रदर्शनाची स्पर्धा
यंदाच्या वर्धापन दिनी दोन्ही गटांनी मोठ्या प्रमाणावर कार्यक्रम आयोजित केले. कार्यकर्त्यांना एकत्र आणण्याचा प्रयत्न केला. भाषणांमधून एकमेकांवर टीका करण्यात आली आणि आगामी निवडणुकांसाठी कार्यकर्त्यांना सज्ज राहण्याचे आवाहन करण्यात आले.उद्धव ठाकरे यांनी आपल्या भाषणात शिवसेनेचा मूळ विचार, बाळासाहेबांचा वारसा आणि पक्षाशी निष्ठावान राहिलेल्या शिवसैनिकांचा उल्लेख केला. तर एकनाथ शिंदे यांनी विकास, सत्ता आणि संघटनात्मक विस्तारावर भर देत शिवसेनेच्या वाढत्या प्रभावाचा दावा केला.
उद्धव ठाकरे यांच्या शिवसेनेची ताकद
1. बाळासाहेबांचा भावनिक वारसा
उद्धव ठाकरे यांच्याकडे अजूनही बाळासाहेब ठाकरे यांचा थेट राजकीय वारसा असल्याची भावना मोठ्या प्रमाणावर आहे. अनेक जुन्या शिवसैनिकांसाठी “ठाकरे” हे नावच शिवसेनेची खरी ओळख आहे.
2. मुंबई आणि कोकणातील प्रभाव
मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या भागांमध्ये उद्धव ठाकरे गटाचे मजबूत अस्तित्व आहे. मुंबई महानगरपालिकेतील अनेक माजी नगरसेवक आणि स्थानिक पातळीवरील कार्यकर्ते अजूनही ठाकरे गटासोबत आहेत.
3. सहानुभूतीचा घटक
२०२२ मध्ये झालेल्या फुटीनंतर मोठ्या प्रमाणावर सहानुभूतीची लाट उद्धव ठाकरे यांच्या बाजूने निर्माण झाली. अनेक मतदारांना पक्ष फोडला गेल्याची भावना अजूनही आहे.
4. महाविकास आघाडीचा आधार
काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेस (शरद पवार गट) यांच्यासोबत असलेली युती उद्धव ठाकरे यांना अतिरिक्त राजकीय बळ देते.
उद्धव ठाकरे गटापुढील आव्हाने
5. लोकप्रतिनिधींची संख्या घटली
आमदार, खासदार आणि स्थानिक नेत्यांचा मोठा वर्ग शिंदे गटात गेल्यामुळे संघटनात्मक नुकसान झाले आहे.
6. आर्थिक आणि संघटनात्मक मर्यादा
सत्तेबाहेर असल्याने पक्षाला प्रशासनिक आणि आर्थिक मर्यादांचा सामना करावा लागत आहे.
7. नव्या नेतृत्वाची गरज
फक्त ठाकरे कुटुंबावर अवलंबून राहून पक्ष वाढू शकत नाही. नवीन नेतृत्व निर्माण करणे ही काळाची गरज आहे.
एकनाथ शिंदे यांच्या शिवसेनेची ताकद
8. अधिकृत पक्षनाव आणि चिन्ह
शिवसेना हे नाव आणि धनुष्यबाण हे चिन्ह शिंदे गटाकडे असल्याने निवडणुकांमध्ये त्यांना मोठा फायदा मिळतो.
9. सत्तेचे बळ
महायुती सरकारमध्ये महत्त्वाची भूमिका असल्याने प्रशासनिक यंत्रणेशी जवळीक आणि विकासकामांचे श्रेय मिळवण्याची संधी शिंदे गटाकडे आहे.
10. मोठे आमदार आणि खासदार संख्याबळ
फुटीनंतर बहुतांश आमदार आणि अनेक खासदार शिंदे गटासोबत आले. त्यामुळे संघटनात्मकदृष्ट्या त्यांचा पक्ष मजबूत झाला आहे.
11. ग्रामीण भागातील विस्तार
पूर्वी शिवसेना मुख्यतः शहरी पक्ष म्हणून ओळखली जात होती. मात्र शिंदे गटाने ग्रामीण महाराष्ट्रातही आपले जाळे वाढवण्याचा प्रयत्न केला आहे.
शिंदे गटापुढील आव्हाने
12. स्वतंत्र ओळख निर्माण करणे
भाजपसोबतच्या युतीमुळे अनेकदा शिंदे गटाची स्वतंत्र ओळख झाकोळली जाते.
13. बाळासाहेबांच्या वारशाचा प्रश्न
राजकीय आणि कायदेशीर लढाई जिंकली असली तरी भावनिक पातळीवर अनेक शिवसैनिक अजूनही ठाकरे कुटुंबालाच बाळासाहेबांचा खरा वारसदार मानतात.
14. भाजपचे वाढते वर्चस्व
महायुतीत भाजप सर्वात मोठा पक्ष असल्याने भविष्यात शिंदे गटाचे स्वतंत्र अस्तित्व टिकवणे मोठे आव्हान ठरू शकते.
महाराष्ट्रातील राजकारणावर परिणाम
शिवसेनेच्या फुटीमुळे महाराष्ट्राच्या राजकारणाचे समीकरण पूर्णपणे बदलले आहे. पूर्वी शिवसेना-भाजप आणि काँग्रेस-राष्ट्रवादी अशी लढत असायची. आता महायुती आणि महाविकास आघाडी यांच्यात थेट संघर्ष आहे.
या संघर्षात शिवसेनेचे दोन गट एकमेकांचे सर्वात मोठे प्रतिस्पर्धी बनले आहेत. प्रत्येक निवडणुकीत कोणत्या गटाला अधिक जनाधार आहे याची परीक्षा होत आहे.
मुंबई महानगरपालिका निवडणूक निर्णायक ठरणार
राजकीय विश्लेषकांच्या मते आगामी मुंबई महानगरपालिका निवडणूक ही दोन्ही शिवसेनांसाठी प्रतिष्ठेची लढाई असेल.
मुंबई महानगरपालिका ही शिवसेनेचा पारंपरिक बालेकिल्ला मानली जाते. जर ठाकरे गटाने येथे चांगली कामगिरी केली तर त्यांचा जनाधार अजूनही कायम असल्याचा संदेश जाईल. दुसरीकडे शिंदे गटाने यश मिळवले तर शिवसेनेचे नवीन नेतृत्व स्वीकारले गेल्याचे चित्र निर्माण होईल.
वारसा विरुद्ध सत्ता
सध्या महाराष्ट्रात शिवसेनेची लढाई ही केवळ दोन नेत्यांमधील संघर्ष राहिलेली नाही. ती “वारसा विरुद्ध सत्ता” अशी बनली आहे.
उद्धव ठाकरे यांच्याकडे बाळासाहेब ठाकरे यांचा वारसा, भावनिक पाठिंबा आणि पारंपरिक शिवसैनिक आहेत. तर एकनाथ शिंदे यांच्याकडे सत्ता, अधिकृत पक्षसंघटना आणि मोठे लोकप्रतिनिधी संख्याबळ आहे.
राजकारणात भावना महत्त्वाच्या असतात, पण सत्ता आणि संघटनाही तितकीच महत्त्वाची असते. त्यामुळे दोन्ही गटांकडे स्वतःची ताकद आणि मर्यादा आहेत.
शिवसेनेचा ६० वा वर्धापन दिन हा केवळ उत्सवाचा दिवस नव्हता, तर महाराष्ट्राच्या राजकारणातील बदलत्या वास्तवाचे प्रतिबिंब होता. बाळासाहेब ठाकरे यांनी उभारलेल्या पक्षाचे दोन प्रवाह आज वेगवेगळ्या दिशेने प्रवास करत आहेत.
एकीकडे उद्धव ठाकरे यांची शिवसेना भावनिक वारसा आणि निष्ठावान शिवसैनिकांच्या बळावर उभी आहे. दुसरीकडे एकनाथ शिंदे यांची शिवसेना सत्ता, संघटनात्मक ताकद आणि राजकीय विस्ताराच्या बळावर पुढे जात आहे.
आगामी स्थानिक स्वराज्य संस्था, मुंबई महानगरपालिका आणि विधानसभा निवडणुका या दोन्ही गटांचे भवितव्य ठरवतील. मात्र एक गोष्ट निश्चित आहे की, शिवसेनेची ही अंतर्गत स्पर्धा महाराष्ट्राच्या राजकारणाला पुढील अनेक वर्षे दिशा देत राहणार आहे. बाळासाहेब ठाकरे यांच्या नावावर उभ्या राहिलेल्या या दोन शिवसेनांपैकी जनतेच्या मनात खरी जागा कोण निर्माण करते, याचे उत्तर येणारा काळच देईल.
