डिजिटल मीडिया विरुद्ध मेनस्ट्रीम मीडिया : सत्य नेमके कुठे आहे?
– प्रश्न विचारणाऱ्या पत्रकारांचा आवाज दाबणे म्हणजे लोकशाही कमकुवत करणे!
– मेनस्ट्रीम मीडियाचा घटता विश्वास, डिजिटल मीडियाचा वाढता प्रभाव
– सत्तेला प्रश्न विचारणे हा गुन्हा नाही, पत्रकारितेचा धर्म आहे!
नागपूर – गेल्या काही वर्षांत पत्रकारितेच्या क्षेत्रात मोठा बदल झाला आहे. एकेकाळी वर्तमानपत्रे, रेडिओ आणि दूरदर्शन हीच माहितीची प्रमुख साधने होती. आज मात्र मोबाईल फोनच्या एका क्लिकवर लाखो लोकांपर्यंत बातम्या पोहोचतात. युट्युब, फेसबुक, एक्स (ट्विटर), इन्स्टाग्राम आणि विविध डिजिटल प्लॅटफॉर्ममुळे पत्रकारितेचे स्वरूपच बदलून गेले आहे. त्यामुळेच “मेनस्ट्रीम मीडिया” आणि “डिजिटल मीडिया” यांच्यात एक प्रकारची स्पर्धा निर्माण झाली आहे.
अनेकदा प्रिंट मीडिया किंवा इलेक्ट्रॉनिक मीडिया डिजिटल पत्रकारांवर आरोप करतात की काही युट्युब पत्रकार टीआरपी, व्ह्यूज आणि प्रसिद्धीसाठी भडकावू बातम्या प्रसारित करतात, तथ्यांची पडताळणी न करता माहिती व्हायरल करतात किंवा काहीजण खंडणीसारखे गैरप्रकार करतात. या आरोपांमध्ये काही प्रमाणात सत्य असू शकते. कारण पत्रकारिता कोणत्याही माध्यमातून केली जात असली तरी काही व्यक्तींच्या चुकीच्या वर्तनामुळे संपूर्ण क्षेत्राची प्रतिमा खराब होऊ शकते.
परंतु याचवेळी एक प्रश्नही विचारला जातो की हे दोष फक्त डिजिटल मीडियामध्येच आहेत का? मेनस्ट्रीम मीडियामध्ये कधीच चुकीच्या बातम्या, पक्षपाती वृत्तांकन, टीआरपीसाठी सनसनाटीकरण किंवा राजकीय दबावाखाली काम झालेले नाही का? वस्तुस्थिती अशी आहे की पत्रकारिता जिथे आहे तिथे चांगले आणि वाईट दोन्ही प्रकारचे लोक आहेत.
काही राष्ट्रीय वृत्तवाहिन्यांवर अनेकदा आरोप झाले आहेत की त्यांनी समाजातील वास्तविक प्रश्नांपेक्षा हिंदू-मुस्लिम वाद, धार्मिक ध्रुवीकरण, सेलिब्रिटी गॉसिप किंवा भावनिक मुद्द्यांना जास्त महत्त्व दिले. बेरोजगारी, शेतकरी, शिक्षण, आरोग्य, आदिवासी, दलित आणि सामान्य नागरिकांच्या प्रश्नांपेक्षा वादग्रस्त चर्चांवर अधिक भर दिला जातो, अशी टीकाही होत असते. त्यामुळे अनेक प्रेक्षकांचा मेनस्ट्रीम मीडियावरील विश्वास कमी झाला आहे.
याच पार्श्वभूमीवर डिजिटल मीडिया एक पर्याय म्हणून पुढे आला. डिजिटल माध्यमांनी अनेक अशा घटना जगासमोर आणल्या ज्या मोठ्या माध्यमांनी दुर्लक्षित केल्या होत्या. स्थानिक प्रश्न, ग्रामीण भागातील समस्या, आंदोलनांचे वास्तव, सामाजिक अन्याय आणि सामान्य नागरिकांचे मुद्दे डिजिटल पत्रकारांनी प्रभावीपणे मांडले. अनेक वेळा एखाद्या घटनेचा व्हिडिओ सोशल मीडियावर व्हायरल झाल्यानंतरच प्रशासनाला कारवाई करावी लागली आहे.
यामुळेच डिजिटल मीडियावर लोकांचा विश्वास वाढत असल्याचे दिसून येते. नागरिकांना आता फक्त बातमी नको असते, तर घटनास्थळावरील प्रत्यक्ष दृश्ये आणि विविध बाजू जाणून घ्यायच्या असतात. डिजिटल माध्यमे हे काम वेगाने करू शकतात.
मात्र डिजिटल मीडियासमोरही मोठी आव्हाने आहेत. प्रत्येक मोबाईलधारक पत्रकार होत नाही. पत्रकारिता ही जबाबदारी आहे. माहितीची पडताळणी, कायद्याचे ज्ञान, नैतिकता आणि सामाजिक उत्तरदायित्व याशिवाय पत्रकारिता अपूर्ण आहे. त्यामुळे काही लोकांनी केलेल्या चुकीच्या कृत्यांमुळे संपूर्ण डिजिटल मीडियाला बदनाम करणे योग्य नाही, पण त्याचवेळी डिजिटल पत्रकारितेतील गैरप्रकार नाकारणेही योग्य ठरणार नाही.
आज आंदोलनांमध्ये किंवा सार्वजनिक कार्यक्रमांमध्ये अनेकदा असे दिसून येते की लोक डिजिटल पत्रकारांना अधिक सहजतेने माहिती देतात. कारण त्यांना वाटते की त्यांचा आवाज थेट जनतेपर्यंत पोहोचेल. दुसरीकडे काही ठिकाणी मेनस्ट्रीम माध्यमांविषयी अविश्वासही दिसून येतो. परंतु याचा अर्थ असा नाही की सर्वच मेनस्ट्रीम पत्रकार पक्षपाती आहेत. आजही अनेक धाडसी आणि प्रामाणिक पत्रकार मोठ्या माध्यमांमध्ये काम करत आहेत आणि जनहिताचे प्रश्न मांडत आहेत.
खरे पाहता ही लढाई “डिजिटल विरुद्ध मेनस्ट्रीम” अशी नाही. ही लढाई “सत्य पत्रकारिता विरुद्ध असत्य पत्रकारिता” अशी आहे. माध्यम कोणतेही असो—युट्युब चॅनल, वृत्तपत्र किंवा टीव्ही वाहिनी—जनतेला सत्य, संतुलित आणि पडताळलेली माहिती देणे हेच पत्रकारितेचे अंतिम ध्येय असले पाहिजे.
भविष्य निश्चितच डिजिटल मीडियाचे आहे. तंत्रज्ञानाच्या युगात माहितीचे केंद्रीकरण राहणार नाही. प्रत्येक नागरिक संभाव्य माहितीवाहक असेल. पण त्याचवेळी पत्रकारितेची विश्वासार्हता टिकवण्यासाठी नैतिकता, तथ्यांची पडताळणी आणि जनहित यांना सर्वोच्च प्राधान्य द्यावे लागेल.
शेवटी, पत्रकारितेचे मूल्य माध्यमात नसते, तर पत्रकाराच्या प्रामाणिकपणात असते. कॅमेरा टीव्हीचा असो किंवा मोबाईलचा, माईक मोठ्या चॅनलचा असो किंवा युट्युब चॅनलचा—सत्य दाखवण्याची हिंमत असेल तरच पत्रकारिता जिवंत राहील. आणि जे माध्यम जनतेचा आवाज प्रामाणिकपणे मांडेल, त्यावरच उद्याच्या भारताचा विश्वास असेल.
लोकशाहीचा चौथा स्तंभ आणि डिजिटल मीडियाची वाढती जबाबदारी
लोकशाहीमध्ये प्रसारमाध्यमांना चौथा स्तंभ मानले जाते. सत्ताधाऱ्यांना प्रश्न विचारणे, प्रशासनावर लक्ष ठेवणे, भ्रष्टाचार उघड करणे आणि जनतेचा आवाज शासनापर्यंत पोहोचवणे ही माध्यमांची प्रमुख जबाबदारी आहे. मीडिया हा कोणत्याही सरकारचा प्रवक्ता नसून जनतेच्या हिताचा पहारेकरी असतो.
आज अनेकदा असे दिसून येते की शासन आणि प्रशासनाला कठोर प्रश्न विचारणाऱ्या डिजिटल पत्रकारांवर टीका केली जाते. काही वेळा त्यांना बदनाम करण्याचा प्रयत्न होतो, तर काही वेळा त्यांच्या बातम्यांवर संशय निर्माण केला जातो. जर एखादा पत्रकार तथ्यांच्या आधारे जनहिताचे प्रश्न उपस्थित करत असेल, तर त्याचा आवाज दाबण्याचा कोणालाही अधिकार नाही. कारण प्रश्न विचारणे हा लोकशाहीचा आत्मा आहे.
मेनस्ट्रीम मीडिया आणि डिजिटल मीडिया यांच्यातील संघर्ष हा नवीन नाही. मात्र, गेल्या काही वर्षांत जनतेचा कल डिजिटल माध्यमांकडे वाढताना दिसत आहे. याचे कारण म्हणजे अनेक डिजिटल पत्रकार थेट घटनास्थळावरून बातम्या देतात, स्थानिक प्रश्न मांडतात आणि दुर्लक्षित विषयांना व्यासपीठ उपलब्ध करून देतात. त्यामुळे सामान्य नागरिकांना त्यांचा आवाज थेट लोकांपर्यंत पोहोचत असल्याची भावना निर्माण झाली आहे.
याचा अर्थ असा नाही की सर्व मेनस्ट्रीम मीडिया चुकीचा आहे किंवा सर्व डिजिटल मीडिया योग्य आहे. दोन्ही क्षेत्रांमध्ये प्रामाणिक आणि अप्रामाणिक लोक आहेत. मात्र, जेव्हा मीडिया सत्तेला प्रश्न विचारणे सोडून देतो, तेव्हा जनतेचा विश्वास कमी होतो. माध्यमांची भूमिका सरकारची बाजू मांडणे नसून सरकारच्या कामकाजावर जनतेच्या वतीने नजर ठेवणे ही आहे.
आज समाजात अशी भावना वाढत आहे की काही मोठी माध्यमे जनतेच्या मूलभूत प्रश्नांपेक्षा राजकीय वाद, धार्मिक ध्रुवीकरण आणि टीआरपी वाढविणाऱ्या विषयांवर अधिक भर देतात. परिणामी लोकांचा विश्वास कमी होत आहे. अशा परिस्थितीत डिजिटल मीडियाने अनेक महत्त्वाचे प्रश्न समाजासमोर आणून लोकशाहीतील संवाद जिवंत ठेवण्याचे काम केले आहे.
लोकशाही मजबूत ठेवायची असेल तर स्वतंत्र आणि निर्भीड पत्रकारिता आवश्यक आहे. पत्रकार कोणत्याही माध्यमाचा असो – वृत्तपत्राचा, टीव्हीचा किंवा युट्युबचा – त्याने सत्याच्या बाजूने उभे राहिले पाहिजे. सत्तेला प्रश्न विचारणे हा गुन्हा नसून पत्रकारितेचा धर्म आहे.
आजच्या काळात लोकशाहीचा चौथा स्तंभ टिकवून ठेवण्याची मोठी जबाबदारी डिजिटल मीडियावर आली आहे. मात्र त्याचबरोबर तथ्यांची पडताळणी, जबाबदार वृत्तांकन आणि पत्रकारितेची नैतिकता जपणे हेही तेवढेच महत्त्वाचे आहे. कारण शेवटी माध्यम मोठे की छोटे यापेक्षा जनतेला सत्य कोण दाखवते, यालाच सर्वाधिक महत्त्व असते.
विजय खवसे, WH NEWS संपादक नागपूर 7972935260
